Çocuklara Tuvalet Alışkanlığı Kazandırma

Erken çocukluk dönemi kendi içinde birçok değişimi ve zorluğu barındırır. Bağımsız birey olma yolunda bir gelişim gösterirken kendi bağımsızlığı ile başkalarının kabulü ve onayı ile ilgili hassas bir dengeyi oluşturma çabasındadır. Anne-babası tarafından bağımsızlığı için yeterince desteklenen, girişimciliği nedeniyle cesaretlendirilen çocuklar kendine güvenlerini kazanma yolunda önemli bir adım atmış olurlar.

Tuvalet alışkanlığı da çocuğun birey olma yolunda önemli gelişim aşamalarından birini oluşturur. Kendi bedenini ve işleyişiyle ilgili öğreniminde önemli bir rol oynar. Yetişkinlerin bedenine olan yaklaşımları, çocuğun kendi bedeniyle ilişkisini belirleyicisi olur. Bu süreçte kendi bedensel ihtiyaçlarını anlamayı, bunların sorumluluğunu almayı ve kendi bedensel sınırlarını öğrenir. Zamanında ve doğal gelişimin bir parçası olarak kazanılan tuvalet alışkanlığı çocuğun kendi bedenin kontrolünün kendi elinde olduğunu hissettirmiş olur. Temizlik, titizlik, aynılık gibi konulara gereğinden fazla tutunmasını engeller. Tuvalet alışkanlığı çoğu zaman çocuğun negativist ve benmerkezci olduğu iki yaş dönemi civarında kazanıldığı için, bu dönem çocuğun dirençli olduğu, başkalarından gelen önerilere hemen uyum göstermediği, çatışmanın sıklıkla yaşandığı bir döneme denk gelmektedir. Ebeveyn ile çocuk arasında çatışma olmadan uzlaşılan bir süreç olarak yaşandığında çocuğun kendisinin kontrol edebileceği bir alan oluşturduğu için bir anlamda duygusal olarak olgunlaşıp, daha uyumlu olmasına yardımcı olur.

Kimi zaman ebeveyn ile çocuk arasında tuvalet alışkanlığının kazandırılmasının zamanlamasıyla ilgili uyumsuzluk yaşanabilir. Bebeklikten çocukluğa geçiş dönemindeki gelişim o kadar hızlıdır ki, çoğu zaman anne-babalar çocuklarının bu gösterdikleri gelişim karşısında çok fazla etkilenip, bir an önce büyütme çabasına girebilirler. Bebeklik döneminde kendisine temel ihtiyaçlarının karşılanmasından uyanık zamanlarında oyalanmaya birçok alanda genelde annesine bağımlı iken; artık yürümenin başlaması, sözel ifadenin gelişmesi ile anne ve bebek ikilisi birbirinden hem duygusal olarak hem de fiziksel olarak ayrışan, mesafe kazanan dolayısıyla da başka ilişkilere de açıldıkları bir döneme gelirler. Daha önce çok daha fazla bebeğiyle ilgili olan, onu hayatının merkezine koyan anne artık hayatına kendisi için de uğraşlar bulmaya, iş, arkadaş, hobi ya da başka çocuğa sahip olma gibi birçok meseleyi hayatına ve zihnine katmaya başlamıştır. Annenin kendi isteklerinin peşinden gidebilmesi için çoğu zaman kendisine bağımlı olan çocuğunun bir an önce büyümesine ihtiyaç vardır. Çocuğa tuvalet alışkanlığını kazandırma çabası da kimi zaman anne-babaların bir an önce büyütme çabasından etkilenip, hazır olmadığı noktada çocuğu bu alışkanlığı kazanması için basınç uygulamalarına neden olabilir. Burada anne-babanın bireysel ihtiyaçları kadar, çevreden gelen baskılar da ebeveynleri etkiler. Çevredeki benzer yaşlardaki çocukların gösterdikleri gelişme, okul öncesi eğitim kurumlarının tuvalet alışkanlığı kazandıktan sonra çocukları okula kabul etmesi, ailedeki büyüklerin ebeveynlere baskısı gibi birçok neden yine anne-babaların bu konuda kafalarının karışmalarına neden olabilir. Yeme, uyku ve tuvalet gibi temel alışkanlıkların kazanımı çoğunlukla da iyi ebeveynliğin işareti gibi algılandığı için de ebeveynleri ayrıca endişelendirir. Öte yandan kimi zaman da çocuğunun yeterince büyümesine kendini hazırlayamayan, kendisinden ayrı bir beden olduğu ve birey olduğu fikrine henüz kendini alıştıramayan anneler de tuvalet alışkanlığını nasıl kazandırılacağıyla ilgili zihinleri karışıktır.

Çocuğun tuvalet alışkanlığını kazanmadaki hassas noktaların başında ebeveyn ile çocuğun çiş ve kakaya verdikleri anlamın farklılığıdır. Çocuk yetişkin gözüyle çiş ve kakayı ele almaz. Ona göre bunlar vücuda alınan besinlerin vücut için gerekli olanlarının kullanılıp daha sonra gereksiz olanlarını içermez. Yani vücuttan atılması gereken kirli, mikroplu, kötü kokan hatta utandırıcı şeyler değildir. Çocuklar bedenlerinde ürettikleri bu nesnelere ilgi duyarlar, onları elleyip, oynamak isterler. Bedenleri nasıl önemliyse, bedeninden çıkan şey de çok değerlidir, kendine aittir. Anne-baba onları dışarı atıp kurtulmasıyla ilgili çocuğunu ödüllendirirken, çocuğun zihni karışır çünkü o aslında bu hayranlık duyduğu şeylerden ayrılmak istemeyebilir. Çocuğun çiş ve kakasını tuvalete yapıyor olması bir anlamda anne-babasını mutlu eden bir hediye niteliği taşır. Oysa onun alıştığı ve bildiği şeyden vaz geçmesi, yeni bir alışma süreci anlamına gelir ki; bu da bir çocuk için hiç de kolay bir süreç değildir. Tuvalet alışkanlığı kazandırırken ebeveynin kedisinin istediği için çocuğu tuvalete oturtmaya çalışması karşı gelmesine ve bütün sürece engel olmasına neden olur. Tuvalete oturmanın çocuğunuzun kendi iyiliği, rahatı için yapacağı bir şey olduğu mesajını vermek gerekir.

Ortalama 16 aylık bir çocuğun çişini yaparken gözlediğinizde çoğunlukla yaptığının farkında olmadığını, ya da ıslandıktan sonra eğilip baktığını gözlemlemek mümkündür. Bunun nedeni henüz çişini yapacağı, yapmakta olduğu ve yaptığına dair farkındalığının henüz gelişmemiş olmasıdır. Bir yaşın ortalarına doğru çişini yaptığını fark etmeye, eğilip bakmaya ve anlamaya çalışır. Ancak çişini yaptığını fark ediyor olmak, ne zaman yapacağını bildiği anlamına gelmez. Bu dönemde bir oturağı ya da büyüklerin kullandığı tuvaleti henüz kullanamasa da, bir tanışıklık oluşturabilir. Bebeklerini ya da hayvanlarını oturtup onlara tuvaletlerini yaptırabilir. Ağabey ya da ablası olan için bu tanışıklık daha önceden gerçekleşmiş olsa da, böyle bir modeli olmayan çocuklar için olumlu bir başlangıç olur. Bu ilk tanışıklıkta tuvaletin ya da oturağın ne işe yaradığı, kendisinin de yeterince hazır olduğunda çişini ve kakasını bezi yerine buraya yapacağı konusunda aydınlatılabilir. Ancak bu süreçte oturağı araba, şapka gibi bir oyuncak gibi değil, yine kendi işlevi için kullanmasını desteklemek de önemlidir.

Tuvalet alışkanlığını geliştirmek için çocuğun zihinsel, bedensel ve duygusal olarak hazır olması gerekmektedir. Çocuğun hazır olup olmadığına ancak ebeveynin kendisi karar verebilir. Bu hazır oluş çocuktan çocuğa değişmekle birlikte birçoğu iki yaş civarında gerekli gelişimi kazanmış olur. Öncellikle çocuk çişini gün içersinde sık sık yapmak yerine, birkaç kere ve yeterli miktarda yapıyordur. Dolayısıyla birkaç saat boyunca kuru karabilmektedir. Birçoğu mimik ve hareketlerle tuvalet ihtiyacını karşıladığını belli etmektedir. Bedenini daha rahat kullanmaktadır. Merdiven inip çıkarken tek ayakla adım atabilmektedir. El becerileri gelişmiş, kalem tutma, lego parçalarını birleştirmek gibi pek çok aktiviteyi yapacak düzeye gelmiştir. Zihinsel olarak algılama ve farkındalık düzeyi artmış, ebeveynin isteklerini anlama, cevaplama ve doğru davranışsal tepkiler verme becerileri gelişmiştir. Taklit becerisi gelişmiştir, verilen talimatları anlayabilir, bedenindeki bölümleri ve yüzündeki organları gösterebilmektedir. Ayrıca kendisi ıslak bezden rahatsız olup değiştirilmesini isteyebilir, bez takılmasına tepki gösterebilir. Birçok aktiviteyi kendi başına yapma gayreti içinde olabilir. Ayrıca ıslak, kuru, külot, tuvalet gibi tuvalet ile ilgili kavramlar da kelime dağarcığına yerleşmiştir.

Çocuğun tuvalet alışkanlığını kazanmaya hazır olduğunu hisseden anne-baba kendini de zihinsel ve duygusal olarak hazır hissettiği noktada artık çocuğuna bu süreçte desteklemeye başlayabilir. Başlangıçta çevresel düzenlemeleri yapmak gerekir. Başlangıçta yakından takip edilmesi gerektiği için çalışan bir anne için haftasonu ya da tatil döneminde bu sürece başlamak yararlı olabilir. Henüz alınmadıysa oturak ya da adaptörü alarak fiziksel hazırlık tamamlanabilir. Başlangıçta oyuncak bebek üzerinden tuvalete oturtma alıştırmaları yapmak, bu sırada da basitçe sindirimden bahsetmek yiyeceklerin nasıl yendikten sonra vücuttan dışarı bırakıldığını, daha sonra da yemekle nasıl gidenlerin yerine yenilerinin geldiğini anlatılabilir. Aynı zamanda kendisinin de çişini ve kakasını tuvalete bırakabileceğinden, hem rahat edeceğinden hem de kendisini büyümüş hissedeceğinden bahsedilebilir. Anne aynı zamanda çocuğunun rahat etmesinden kendisinin de mutlu olacağını ekleyebilir. Çocuğa annenin, babanın, tanıdığı diğer aile üyelerinin de çiş ve kakalarını tuvalete yaptığı anlatılabilir. Tuvalet alışkanlığını kazandırma sürecinde çocuğun rahatça giyip çıkarabileceği giysiler tercih etmek yararlıdır. Kendisinin soyunmasına, tuvaletin ışığını yakma, oturağa yapılanı tuvalete dökme, sifonu çekme gibi kendisinin yapmak istediği herşeyi desteklemek gerekir. Çocuğunuzun katılımcı olması, sürecin kendi kontrolünde olduğu hissini verir ve uyumunu arttırır.

Tuvalet alışkanlığına kazandırmaya başlandıktan sonra bez bağlamayı kesmek gerekir. Başlangıçta 45 dakika ila bir saat sıklıkla tuvalete oturtmak önemlidir. Bunu çişi ya da kakası olup olmadığını sormadan tuvalete gitme zamanı geldiğini söylemekte yarar vardır. Tuvalete her oturuş başlangıçta ödüllendirmek gerekir; çişini ya da kakasını yaptığında da ödülü arttırmak daha fazla cesaretlenmesine yardımcı olur. Burada çocuk bıraktıklarından ayrılmak istemiyorsa, sifon çekildikten sonra yaptıkları gidene kadar beklemek istiyorsa çocuğunuzu anladığınızı onunla paylaşın. Teselli etmeden önce, duygularını onun adına ifade edin. “Senin için kakandan ayrılmak zor” gibi, ya da “kakaların senin için değerli, bay bay deyip yollayalım” gibi. Gün içerisinde alt ıslatmalar olduğuda kesinlikle olumsuz bir ifade takınmamak gerekir. Her defasında hemen tuvalete oturtup, artık çişini ve kakasını tuvalete yapacağını hatırlatıp, temizlerini burada giydirmek onun tuvalet ihtiyacı yapmak ile tuvalet arasındaki bağlantıyı zihninde kurmasına yardımcı olur. İlk günden sonraki günlerde yavaş yavaş tuvalete oturtma sıklığı azalıp, oturma süresi uzatılabilir. Başlangıçta çocuklar kakalarını yaparken biraz kaygı ve tutma refleksi nedeniyle kabızlık çekebilir. Bu nedenle  beslenmede kakayı yumuşak tutacak besinlere ağırlık vermek kakanın sertleşmesini engeller. Çocuğun biyoritmine göre kaka yapma zamanında daha uzun tuvalete oturması desteklenmelidir.

Bazı çocukların gece tuvalet alışkanlığı kazanması uykularının çok ağır olması ya da daha zor uyarıldığı için zaman alabilir. Böylesi bir durumda çocuğa bezi takarken açık bir şekilde anlatmak gerekir. Bunun sadece uyurken takıldığı ama sabah olup, güneş doğduktan sonra çıkacağı söylenmelidir. Böylesi bir süreçte kuru bezle uyanana kadar bezi kaldırmamak iyi olur. Çıkardıktan sonra üç gün çocuğu kaldırmadan uyanmasını beklemek gerekirken, yapmaya devam ediyorsa ebeveynin kaldırması gerekebilir. Böyle durumlarda uyduktan ortalama bir buçuk saat sonra tuvalete kalktığından haberdar olacağı şekilde tuvalete götürmek gerekmektedir.

Tuvalet alışkanlığı uyku, beslenme, okul başarısı gibi duygusal süreçlerden çok çabuk etkilenir. Çocuklar duygusal olarak baş etmekte zorlandıkları durumlarda bu zorluklarını bedenleriyle dışa vurma eğiliminde olurlar. Eve yeni bir kardeşin gelmesi, taşınma, aile içi çatışmalar tuvalet alışkanlığı kazanımını etkileyecek durumlardan bazılarıdır. Bu gibi durumlarda ebeveynin çocuğunu takip edip onun duygusal ihtiyaçlarının farkında olması ve aşılamadığı takdirde yardım alınması gerekmektedir. Tuvalet alışkanlığı ile ilgili yaşanan problemler çocuğun arkadaş ilişkilerini etkilediği gibi, öz güveni ve benlik algısını da zedelemektedir.

Şebnem Orhan
Uzman Klinik Psikolog

Ayın Dosyası

  • Nasıl Bir Anaokulu? +

    Anaokulu sadece çocuk için değil, anne-baba içinde evden dış dünyaya geçişi temsil eder. Daha önce evde kendi denetiminde bakılan çocuk, Devamını Oku
  • Çocuğum İlkokula Hazır mı? +

    Ilkokula geçiş hemen her çocuk için hem heyecan verici hem de zorlayıcıdır. Kuralların olduğu ve artık oyunun yerini dersin aldığı Devamını Oku
  • Anaokuluna Başlarken +

    Aile içinde temelleri atılan eğitimin ikinci adımı, ilköğretim ile aile arasında bir köprü vazifesi kuran anaokuludur. Devamını Oku
  • Nasıl Bir İlkokul? +

    Ortalama bir anne-baba çocuklarının iyi bir eğitim alması, birey olarak kendini donatabilmesi, hayatını geçindirecek iş sahibi olmasıyla ilgili hayalleri vardır. Devamını Oku
  • Çocuklara Tuvalet Alışkanlığı Kazandırma +

    Tuvalet alışkanlığı çocuğun birey olma yolunda önemli gelişim aşamalarından birini oluşturur. Kendi bedenini ve işleyişiyle ilgili öğreniminde önemli bir rol Devamını Oku
  • 1

Kısa Kısa

Matematiği sevmeyen ve zorlanan çocukların büyük bir çoğunluğunun çıkartma işleminde, daha da büyük bir çoğunluğunun kesirlerde takıldığı gözlenmektedir. Daha ilerleyen yaşlarda da bu alana yatırım yapmakta zorlandıkları düşünülmektedir. Bu zorlanmanın sebebinin eksik kalma, bölünme ve ayrılma gibi endişeleri de yansıtıyor olabilir.